پاراستنی منداڵان

پێش ئەوەی منداڵێک ماڵ جێبهێڵێت

کەسێک پێشنیاری ئەوە دەکات منداڵەکەت ببێتە خواردنەوە بۆ قوتابخانە، کار یان ژیانێکی باشتر؟ سەرەتا پشکنین بکە.

• پارە یان دیاری بۆ منداڵ دەتوانێت ببێتە قەرزێک کە منداڵەکە ناچارە کاری بکات بۆ دەرچوونی.
• ئەوانەی منداڵ دەنێرن زۆرجار کەمێک بۆ خێزانەکە ناسراون: هاوسێوه، براوەندی دوور، مامۆستا یان دڵال.
• قوتابخانەی ڕاستی ناو، ناونیشان و ژمارەی تەلەفۆنی هەیە کە خۆت دەتوانیت بپشکنیت.
• ئەگەر ناتوانیت پەیوەندی بکەیت یان سەردانیان بکەیت، هیچکس نازانێت ئەو منداڵە ئازاریدراوە یان ناچاری کار دەکرێت.
• هەر کێس کە کاگەزەکانی منداڵ لە دەستدا هەبێت، دەتوانێت منداڵەکە کۆنترۆڵ بکات. سەرەکیەکان لە خۆت داپەروێزە.
• لە دوور لە ماڵ، منداڵ ناتوانێ یارمەتی بۆربکات یان بە تەنها بگەڕێتەوە.
• زۆرجار بۆ خوێندنگە بەڵێن دەدرێن، پاشان ناچارن دەکرێن کاتێکی زۆر کار بکەن بە مووچەی کەم یان بێ مووچە.
• کەسی ڕاستگو هیچکات ناڵێت گەشتنی منداڵی بە نهێنی بپارێزە یان سەدەقە بکە لەسەر تەمەنی منداڵ.

پلانی یارمەتی و سەلامەتی خێزان

• سەرەتا شوێنەکە ببینە، یان لە کەسێکی دڵنیایت لەو شوێنەوە بخوازە سەردانی بکات.
• ناوی تەواو، ناونیشان و ژمارەی تەلەفۆنی کەسەکە و شوێنەکە بەدەست بهێنە. خووت پەیوەندی بە خوێندنگەکەوە بکە.
• ڕێککەوتن بکەن لەسەر یەک پەیوەندی هەفتانە، و وشەی نهێنییەک بۆ کە ئەگەر منداڵەکە کێشەیەکی هەبوو بتوانێت بڵێت.
• کاغەزە سەرەکییەکانی منداڵ بخە لای خۆت. تەنها ڕەسەنەکان بدە.
• پێش ئەوەی دەچێت، وێنەیەکی ڕوون لە منداڵەکە بگرە.
• ژمارەی تەلەفۆنی خۆتان و ژمارەکانی یارمەتی بۆ منداڵ فێری بکە بە بیرکەوتن.
• هەرگیز بۆ منداڵ پارە یان قەرز مەقابڵەوە مەقبوڵ مەکە. منداڵ قەرز نییە.

بەڵگەنامەکان و قوتابخانە پاراستنی منداڵە

• لەدایکبوونی هەر منداڵێک تۆمار بکە. بەڵگەنامەی لەدایکبوون ساڵی منداڵ دەدووژێت: یارمەتیدەدات بۆ وەستاندنی هاوسەرگیریی منداڵ و کارکردنی منداڵان، وە هەروەھا یارمەتیدەدات منداڵەکە بخاتە قوتابخانە، چاودێریی تەندروستی و یارمەتی. لە ئۆفیسەکانی حکومەتی ناوخۆیی یان ناوخانی تەندروستی بپرسە.
• منداڵان لە قوتابخانە بەجێ بهێڵە. لە قوتابخانە یان ئۆفیسەکانی حکومەتی ناوخۆیی بپرسە دەربارەی یارمەتی بۆ تێچووی قوتابخانە، وەک لابردنی خولەکان، خواردنی قوتابخانە یان پشتگیری بۆ خێزان. زۆر وڵاتان ئەمانەیان هەیە.

📖 ٧ ڕۆژ بۆ دایک و باوک و پارێزەران ←
هەموو ڕۆژێک خوێندنییەکی کورتی کتێبی پیرۆز و یەک ڕێگای پاراستنی منداڵان هەر ڕۆژ.

هاوسەرگیری بۆ کەسێک لە ژێر 18 ساڵ؟

• چاوەڕێی 18 بکە. چەند ساڵێکی تر لە خوێندن دەتوانێت تەواوی ژیان بگۆڕێت.
• بە تەنهایی و بێ فشارییەک لە گەنجەکە بپرسە چی دەیەوێت.
• پەیوەندی بکە بە مامۆستا، کارمەندی تەنەسۆز، رێبەری باوەڕی ئاینی کە باوەڕت پێیە، یان ژمارەکانی یارمەتی بۆ منداڵ.
• هەرگیز پارە مەقبوڵ مەکە، یان پارەی قەرز بۆ منداڵ.
• لە زۆربەی وڵاتاندا، یاسا تەمەنی هاوسەرگیری دەکات 18.

سەلامەت لە یاری و چات

یارییەکان و ئەپەکانی گفتوگۆ خۆشە. هەندێک گەورەیان بەکاردێنن بۆ فریبێکی جوانان. فریبەکانیان بزانە:

• خلکی سەرهێڵ هەمیشە وەک ئەوەی دەڵێن نین. تەمەن و وێنە دەتوانن درۆبن.
• دیاری، دیامۆند، کوئیـنز، سکین یان کردەتی مۆبایل لە نێو ناسراوەوە فریبیە بۆ ئەوەی هەست بکەیت قەرزاریت کردوون.
• هەر کەسێک داوات لێ کرد بە نهێنی لە دایک و باوکت بپارێزیت، سەلامەت نییە.
• هەرگیز وێنەی لاشەت نفرێرە، تەنانەت بۆ کەسێک کە حەزت لێیەش هەیە. وێنەکان دەتوانرێت کۆپی بکرێن و بۆ تۆڕاندنت بەکارببرێن.
• گفتوگۆ لەناو یاری یان ئەپەکەدا هێڵبگرەوە. وریا بەرەوە ئەگەر کەسێک وەختی قسەکردنی تایبەت یان ڤیدیۆکۆڵ داوات لێ دەکات.
• هەرگیز بە تەنیا بە کەسێکی سەرهێڵ دیدار مەکە. سەرەتا پێ بڵێ بۆ دایک و باوکت.
• هەمیشە دەتوانیت ناڵێیت، بلۆک بکەیت و راپۆرت بکەیت. پێویستت نییە ئەدەپدار بیت بەرامبەری کەسێک کە ترسات دەدات.
• ئەگەر شتێک هەستت پێ کرد هەڵەیە، بڵێ بۆ گەورەیەکی سەلامەت. تۆ خەلافکار نابیت.

کەسێک بە وێنەکانم دەترسانێت

یەکەم: تۆ تاوانبار نیت، و کێشانەوە نییت. زۆر گەنج بەمانەوە ڕووبەڕوودەبن، و دەتوانرێت وەستا بکرێت.

• پارە مەدە و هیچ شتێکی تر مەنێرە. پارەدان زۆرجار وا دەکات داواکاریی زیاتر بکرێت.
• وەڵام مەدەوە. مەڕژاوە و مەداوای بکەوە.
• سکرینشۆت لە هەڕەشەکان و ناوی ئەکاونتەکە بگرە. هەرگیز سکرینشۆت لە وێنەکان خۆیان مەگرە.
• ئه‌کاونته‌که‌ لە ئەپەکە بلۆک و ڕاپۆرت بکە.
• ئەمڕۆ پێی بڵێ بە گەوجێکی سەلامەت: دایک یان باوک، مامۆستا یان برادەیەک کە باورت پێیە.

دەتوانیت هەروەها پێشبینی بکەیت بۆ پۆلیس یان بۆ یارمەتیی منداڵان. سکرینشۆتەکانت بێنە.

لەكەسێك منداڵ لە مەترسیدا بێت

نیشانەکانی ئەوەی کە منداڵێک لە بازرگانیی مرۆڤ یان سوودوەرگرتن دابڕاوە:

• کاتی زۆر کار دەکات، شەوەکانیش یان لەجیاتی چوون بۆ قوتابخانە
• هەمیشە گەورەکان وەڵامی لەجیاتی منداڵدەدەن، یان هەرگیز منداڵەکە تەنیا ناکەنێن
• وەهمەندە، برسی یان زۆر ماندوو دیارە، یان برینداری هەیە کە هیچ کەس ڕووناکی پێ نەدەدات
• لەگەڵ خەڵکی دێڵەک نایه‌وە دەژێت و پەیوەندییەکی لەگەڵ ماڵەوە نییە
• هیچ بڕگەی خۆی نییە، یان دەڵێ قەرزدارە
• لە لایەن گەورەیەکەوە کۆنتڕۆڵدەکرێت، لە گشتی یان سەرهێڵ

چی بکەین

• ئەگەر منداڵێک ئێستا لە مەترسییە، ژمارەی فۆری هاندەکار بانگبکە.
• لەگەڵ گەورەکان مەبەستو هەوڵ مەدە بۆ ڕزگارکردنی منداڵەکە بە خۆت. دەتوانێت منداڵەکە زیادە لە مەترسی بخات.
• ئەوەی بینیوتە بنووسە: کەی، لە کوێ، وە کە چۆن رووخساری منداڵەکە و گەورەکانەکە بوو.
• بانگ بکە بۆ یارمەتیی منداڵان یان پۆلیس، یان لە خوارەوە راپۆرت بنووسە.

ژمارەی یارمەتیدانی منداڵ بدۆزەوە لە وڵاتەکەتدا (Child Helpline International) ↗

٥ درۆی بازرگانانی مرۆڤ بۆ دایک و باوک