Thunihiya ana

Pamwaha mwana okhuma owa

Mundu owiipa mwana okamwiiha esikola, orhanda ni ukumi weeri? Thothola mwaha.

• Ntaka ama mphatso kwa mwana noonolhaka okhala nkopolo uwo mwana anopanghiha okhalha okhandiha ukhalha owalhiwa.
• Attu a okowa anapwaha ashiyana anolhaka okhumwiirwa keko ni ananaya: mwina, olhulo o ulhaya, mwalimi ama mwaphakachi.
• Esikola ya kweli ikhalha ni izina, atheresu ni nambala ya telefone inu mwiilhokela mwawe.
• Nirii khaya okhuma ni okhuma okhalha owiira ni mwana, kahenchi akonnaa akhalha okhalha owiira ni ulhumi ama okhandiha.
• Mundu akhomelha makhadi a mwana anolhia okamuwelha. Mwiime enyu makhadi a nkaka.
• Va weeri ni owa, mwana kahonnaa okwiira wiraha ama okhaloka mwene.
• Anapwaha anopiyariwa esikola, nansho nkayiiha okhandiha mahawa maangi ni ntaka nthi nthi ama kahenchi.
• Attu a kweli kayakwiipa mwiiwe okhilipa fihiro ya uloko wa mwanaloka ama okhulhuta wiira mwanaloka akhalha mkulu kupunda ukhalha kweeri.

Olhaphulo wa aruma wa ananaya

• Wiiwelhe upwa mwaha, ama wiiwiyelhe mundu mwinya uwo waali upwa mwaha okawiiwa.
• Othamele eeri ya othe, upani va akhalha ni nambala ya telefone ya munhu ni ya upani uwo. Owaalhe esikola weehawo mwene.
• Mwamalhe kuwaa ni telefone kila wiiki, ni eeri ya siri yo mwana ahottiya olhwa ataarihepa.
• Wihalhe mapepela a nkotta a mwana. Opehe akaa makopi owiya.
• Oopishe ifoto yo wazi ya mwana pamwii nkaya othepa.
• Ophunukhe mwana akhumelhe mwa ntima nambala ya telefone yawe, ni nambala ya lhapulo ya anawana.
• Okeehipa mirari kana kopa wo mwana. Mwana kahaye kopa.

Mapepela ni esikola no otakaza mwana

• Walhutushe upoona wa mwana onkhaye. Upapila wa upoona ulhoma ikuru ya mwana: ootthavaha okhaya ukhalha ni nthako ya mwana, ookoma o ulhima wa anawana ni mwookoma mwana upata esikola, upangela wa mulhima ni othepe. Vaahele ni ophisi wa upuruvinsi wa upani wenu kana sentru wa mulhima.
• Wihalhe anawana va esikola. Ouloma esikola kana ophisi wa upuruvinsi wa upani va nihawelo wa mitwaro ya esikola, ovelha vaalha, chakurya cha esikola kana othepe ya vaavi. Mankhunda mahanlavi khumi ni khumi waana ni ayo.

📖 Mihuku 7 ya avalhavi ni avalhapi a anawana →
Ulhoma ufupi wa Biblia wa kila nihuku ni njira imwii yo otakaza anawana kila nihuku.

Ophaniha ntukano wa owalhaka va chini mwa 18?

• Murima mpaka 18. Mihuku imwii yo esikola inhupiya eyoothokola ukumi onkhaye.
• Ouloma ni mwana mulhupwiyu, ahinpulhe aya aahaka chani, mwaha vaari akaari.
• Ovetelhiya opwii ni omwalimu, omulhima, omulhangalavi wa chikhulhu mweevaha, kana lhapulo ya anawana.
• Ukahipe mirari, kana ukalipa kopa, wo mwana.
• Mu nchi inji unene, malhako owalha 18 va ikuru yo umalhaka.

Okhala ni aruma va mirhandu ni va machati

Mauwu a ulhuta ni ma-apps a chat ki anovahya. Anene anrumu amwe anoyoolhoka o mwarapana anacaani. Mweehana napawe yawo:

• Attu pa online khayaahikhalha chaka vanolhapelha. Myaka ni nthoko yaahikhalha ya uwaha.
• Mipho, diamonds, coins, skins ama phone credit ya ntu onkhulhaka nihalaka ya mwarapana, yo wiiha wena wi mweehana wi naapelha mwawe.
• Muntu onkhaye onoihiya wi otthika uwireeri mwa anene aahuwelha wena, kahaya wa otteka.
• Uhitume nthoko za muviri wawe nansho, nansho kwa muntu onomwaha. Nthoko yaahikopiyewa ni yootumiha okukhuuma wena.
• Wiiha makhuwa mwa muwuwa ama mwa app. Waapochele ata muntu nolhelha chat ya peke ama video call.
• Unakumana ni muntu wa online peke nansho. Wiiyeha anene aahuwelha wena ntandi.
• Uyahika ni olhapa aa, oblocka ni ovela eeri. Khayahika wi waapochela muntu onokhuuma wena.
• Ata chittu chihuwelha kihina, wiiyerelha mukuru wa otteka. Okahowa ni iphiro.

Mundu owiipaya ni akhuphoto aka

Okhuthuma: nnoo wiira ni nshihana yawe, ni nnoo wiira urii mwa oweriha. Owanana anene owiwelhelha aya, ni chinoochihima.

• Ukhalharre oripa ni ukhalharre okurumela ntte chinthu chinaya. Ukoripa orumiha owarumiha yoothe ni yaahe.
• Ophiyaka okhurupelha. Ukhalharre owiiraka ni ukhalharre okhulomba.
• Othamine miima ya malaviro ni ya eryina rya akaunti. Ukhalharre okothamina miima ya akara.
• Ophiya okhima ni okhoolhepa akaunti mwa app.
• Omiye owiilhe mulhume mulhupale vano: ata, amwalimu ama mwalhapwene mwa wiiraka.

Noohala ni ovela eeri ni pulisi ama pa helpline ya ana. Wiiha ma-screenshot ako.

Mwana anolhaka mu ntthava

Miwelo yo wiiha wiira mwana ahikhalha o okhatthiya ama o upangiwa nihalako:

• Owitaya maawa mazhinji, ni usiku, ama nampokela owa esikola
• Mukuru eehaka noolhapa mwa mwana, ama kahaya omuleka mwana peke nansho
• Ovelha owa ni wiiwa, ni njala ama ahetama chinene, ama owa ni malonda akayaahuvilhiya muntu
• Akhalha ni attu kahaya ahuwo awe ni kahaya okhuwana ni nnyuwo
• Kahaya na mapepa a awe, ama noolhapa wi anapela mihela
• Olhokomelhiya ni mukuru, pa vanu ama pa online

Chinnootenda

• Mwana ari ni eehani va ntawi ano, panga nambara ya emergency.
• Ukahoorana ni anene ama uthepa mwana weewo peke. Chinnoowa wiitha mwana ni eehani yo ulhuta.
• Waaleme chiiwaawelha: ntawi, velhi, ni mmamwene mwa mwana ni anene.
• Panga helpline ya ana ama pulisi, ama waha eeri va pabere.

Othole wiraha wa mwana va etu yawe (Child Helpline International) ↗

Uwaha 5 unoolhapa aatthiya aana mwa aneneru