Lindilani ŵana

Pele mwana akaleka nyumba

Muntu jumo akupereka upanganyo wakutola mwana pa sikolo, ntchito kana umi wabwino? Muwone pakwamba.

• Ndalama kana mphasu za mwana zingaŵa ngongole iyo mwana akapangiskika kugwilira ntchito kuŵawulusa.
• Ŵagwiliskapo ana ntchito kazikati ŵamumanyika pang’ono na banja: mwikak neighbor, mkolo wakutali, mlimi wa sukulu kana broker.
• Sikolo yachoonadi yikola dzina, adiresi, ni nambala ya foni iyo mungayanga muweni mwenemwe.
• Ungaŵa lepe kuyimba kana kukasyendera, palije ujamanyilila asyene mwana wakuvulazgika kana wakapangiskika ntchito.
• Jwalijose jwakusunga mapepala ga mwana angamukondolerera mwana. Sungani mwenemwe mapepala ghakwamba.
• Kutali na nyumba, mwana wangakana thandizo kana kubweza yekha.
• Ana ŵakulayizgika sikolo, pe makanyo, penepo ŵakapangiskika ntchito masaa gambiri pangali malipiro panji pang’ono chomene.
• Ŵandu a choonadi ngalekesya kukupemphani chisisi cha ulendo wa mwana panji kukulongolani kulota vya vyaka vya mwana.

Pangano la uwangwa la banja

• Kasanicheni malo pakwamba, panji pemphani muntu waumaliro uwo mumutemwa uko kayang’ane.
• Pochejeni dzina lyose lya jwaliji, malo na nambala ya foni ya jwaliji ni ya malo. Fonenani sukulu nndimwe mwene.
• Mwanganyani kufonana juma jwalijose, ni kugazgana lizgu la chinsinsi ilo mwana angalye pakuti ali pa suzgo.
• Sungeni mapepala ga mwanache ga chakwamba. Peni makope pe.
• Tengani foto yauwoneke bwino ya mwanache asananyamuke.
• Sambisani mwanache kukumbuka nambala ya foni yanyamwe, ni nambala ya foni ya thandizo la ana.
• Ngamupoke ndalama pane ngongole chifukwa cha mwanache. Mwanache si ngongole.

Mapepala ni sukulu vikamteteja mwanache

• Lembesani kubadwa kwa mwanache jwalijose. Satifiketi ya kubadwa ikulongosya vyaka vya mwanache: yikuwovya kusyimisa ukumbati wa ana ni ntchito ya ana, ni yikuwovya mwanache kukola sukulu, chisamaliro cha umoyo ni thandizo. Fumbani pa ofesi ya boma ya pachigaŵa chanyamwe pane pa chipatala cha umoyo.
• Sungeni ana mu sukulu. Fumbani sukulu pane ofesi ya boma ya pachigaŵa chanyamwe za kuwovyerwa pa ndalama za sukulu, mpela kulekelwa malipiro, chakurya cha pa sukulu pane kuwovyerwa kwa banja. Nchi zingasi zikola nthowa izi.

📖 Mazuwa 7 kwa makolo ni asungiji ana →
Kuŵerenga kwa siku jumo kwa Bibilia, na nthowa imo ya kuteteja ana siku jwalijose.

Ukwati wa mwanang’ono pasi pa 18?

• Lindililani mpaka 18. Miaka yichoko yakuwonjezera ya sukulu yingasintha umoyo wose.
• Fumbani mwana waunyamata ivyo wakukhumba, yali yekha na palije wakumukakamizga.
• Yowoyani na mwalimu, mujipatala, mulongozgi wa chipembezo uyo mukumugomezga, pane pa foni ya thandizo la ana.
• Ngamupoke ndalama, panandi kulipira ngongole, chifukwa cha mwanache.
• Mu nchi zinandi, dango likuŵika vyaka 18 kuti ŵakumbatane.

Uwangwa pa maseŵero ni pa chats

Maseŵero ni ma chat appu ngangaŵa kusangalatsa. Ŵankulu anyake akugwilisa ntchito izi kuti aberenge ŵanyamata. Mwijuwe vinthu vyawo:

• Ŵandu pa intaneti si nthena nyengo zose umo ŵakujiyowoyera. Vyaka ni ma foto vingangaŵa vya buluka.
• Mmphatso, diamondi, ndalama za game, skins panji airtime kufuma ku mlenji ni chinyengo kuti mujipulikiske kuti muli na ngongole kwa iyo.
• Munu waliyose uyo wakukupemphani mutondeke kuŵaŵuzga ada panji amama si wakukopochela.
• Lekani kutuma mafoto gha thupi linu, nanga kwa munthu uyo mumumukonda. Mafoto ngangakoperwa na kugwiliskika ntchito kukutopelerani.
• Sungani ma chat mukati mwa game panji appu. Samalani usange munthu wakukhumba chat yakusamo panji video call yakusamo.
• Lekani kukumananga na munthu wa pa intaneti mwija. Yowoyani na ada panji amama pakwamba.
• Mungayowoya yayi, mungablocka na kulipota nyengo yiliyose. Mupikana kusoŵa kunyantika kwa munthu uyo wakukunyopani.
• Usange chintu chikumuvinikani, yowoyani na jwankulu wakukopochela. Simwajiyowoyereskeka.

Muntu akundiwopesa na mafoto gange

Pakwamba: si liphonyi lyenu, ni nnangukuta. Achinyamata anandi akumana nachi, ni ichi chikoleka kulekedwa.

• Lekani kulipira ni lekani kutuma chindu chinyake. Kulipira kukuletelela kusaka vinandi vinanso.
• Lekani kuyankha. Lekani kulumbana panji kupemba.
• Tomeni ma screenshot ga vitisyo ni dzina la akaunti. Lekani kutoma ma screenshot ga mafoto ngenego.
• Block ni report akaunti mu app.
• Lero muuze jwakulu jwaweme: kholo, mwalimu panji mwanangwa jwakumjilika.

Mungalembesye ku polisi panandi, panji ku layini ya kovwira ŵana. Pitani na ma screenshot genu.

Mwana akawoneka mu ngozi

Mawonekerero gha kuti mwana wangakakhalanga wakutemwa kutengeskeka panji kugwiliskika ntchito mwankhaza:

• Wakugwira ntchito masika ghitali, usiku, panji m’malo mwa kwenda kusukulu
• Jwankulu nyengo zose ndiyo wakuyowoyera mwana, panji wakumusiyanga yayi yekha
• Woneka kuti wakunyopa, wakulamba panji watopa chomene, panji wali na kuvulala kuli kubura uyo wakalongosora
• Wakukhala na ŵandu awo si ŵa banja ndipo walije kulumikizana na panyumba iyo wakutuwamo
• Walije mapepala ghake, panji wakuti wali na ngongole ya ndalama
• Wakulongozgekanga na jwankulu, pa malo gha ŵandu panji pa intaneti

Vyakuti muchite

• Usange mwana wali mu ngozi sono sono, lembani nambala ya emergensi.
• Mulekani kulimbana na ŵankulu awo panji kuyegheka kumusanga mwana imwe mwekha. Ichi chingapangiska mwana kuŵa mu ngozi yikuru chomene.
• Lembani ivyo mwaŵona: nyengo, malo, na umo mwana na ŵankulu ŵakulongora.
• Imbirani layini ya ŵana panji polisi, panji lembani ripoti pansi pano.

Towani foni ya kuthandisya ŵana mu nyika jwenu (Child Helpline International) ↗

Utesi 5 uwo ŵakutemwa kutengeskeka ŵakuyowoya ku ŵapapi