Ijoollee eegi

Dura daa'ima manaa baasuuf

Namni tokko daa'imaaf barnoota, hojii yookaan jireenya caalaa gaarii jedhee fudhachuuf ni jedhaa? Jalqaba qoradhaa.

• Maallaqni yookaan kennaan daa'imaaf kennamu bori liqaa ta'ee daa'imni akka hojjachuu itti dirqamu ni ta'a.
• Namoonni ijoollee dabarsan yeroo baay'ee maatii xiqqoo ni beeku: ollaa, fira fagoo, barsiisaa yookaan daldalaa.
• Mana barumsaa dhugaan maqaa, teessoo fi lakkoofsa bilbilaa of qaba; ofiin keessan ni mirkaneessitu.
• Yoo waamuurra yookaan daawwachuurra hin dandeenye, yoo daa'imni miidhame yookaan hojii dirqamaan hojjete namni hin beeku.
• Namni takkaa waraqaalee daa'imaa harka qabu daa'imatti ajaja baasa. Kan duraa ofumaan eeggadhaa.
• Iddoo manaa irraa fagoo, daa'imni gargaarsa gaafachuu yookaan adda ofii deebi'uu hin danda'u.
• Ijoolleen yeroo baay'ee mana barnootaa jedhamanii waadaa fudhataman; boodarra sa'aatii dheeraaf mindaa xiqqaa yookaan malee hojiitti ramadaman.
• Namoonni dhugaa dubbatan yeroo hin jedhan imala daa'imaa iccitiidhaan tursiisaa yookaan umrii daa'imaa irratti sobaa.

Karoora nageenyaa maatii

• Iddoo sana dura daawwadhaa, yookaan nama isin amantan achitti jiru akka itti daaw'atu gaafadhaa.
• Maqaa guutuu, teessoo fi lakkoofsa bilbilaa namaa fi bakka sanaa fudhadhaa. Isiin ofumaan mana barumsaa bilbilaa.
• Torban hunda bilbila waliigaltaa gochaa, akkasumas jecha iccitiisaa akka daa’imni yoo rakkina keessa jiraate himu waliigalaa.
• Boqonnaa (waraqaa) aslii daa’imnaa eeggadhaa. Qofa kooppii kennuudha.
• Daa’ima isaanii dura imaluutti suuraa ifaa kaasaa.
• Lakkoofsa bilbilaa keessan akka yaadattu daa’ima barsiisaa, akkasumas lakkoofsa tajaajila bilbila daa’immanii.
• Maallaqa yookaan liqii daa’imaaf hin fudhatinaa. Daa’imni bittaa yookaan liqii miti.

Waraqaa fi mana barumsaan daa’ima ni eegu

• Dhaloota daa’ima hunda galmeessaa. Eenyummaa dhalootaa (birth certificate) umurii daa’imaa ragaa baha: fuudha dhaalaa daa’immanii fi hojjettooma daa’immanii ittisa; akkasumas daa’imni mana barumsaa, tajaajila fayyaa fi gargaarsa akka argatu ni gargaara. Waajjira mootummaa naannoo keessan yookaan buufata fayyaa gaafadhaa.
• Daa’imman mana barumsaa keessa eeggadhaa. Kaffaltii barnootaa gargaarsa akka hir’isuuf, nyaata mana barumsaa yookaan deeggarsa maatii fakkaatan irratti mana barumsaa yookaan waajjira mootummaa naannoo keessan gaafadhaa. Biyyoota baay’ee keessatti ni jiru.

📖 Guyyaa 7 maatii fi eeggattootaaf →
Barnoota guyyaa guyyaatti gabaabaa Kitaaba Qulqulluu Wangeela dubbisuu fi karaa tokkicha daa’imman boba’aa eeguuf.

Fuudhaa‑heerumni ijoollee waggaa 18 gadi?

• Hammas 18 eegaa. Barnoota waggaa muraasa dabalataa jireenya guutuu ni jijjiira.
• Dargaggoo takkaan qofa taa’uun, dhiibbaa malee, waan inni fedhu gaafadhaa.
• Barsiisaa, hojjetaa fayyaa, hogganaa amantii isa isin amanamtanii, yookaan tajaajila bilbila daa’immanii waliin haasa’aa.
• Maallaqa yookaan kaffaltii liqii, daa’immaaf akka hin fudhatamne gochaa.
• Biyyoota baay’ee keessatti, seerri umurii fuudhaa 18 jedhamee kaa’ameera.

Taphii fi chaatii keessa nageenya

Taphoonni fi appii chatiin nama gammachiisu. Garuu nama guddaan muraasni ijoollee gowwomsu. Mala isaani beekaa:

• Namoonni intarneetii irratti yeroo hunda akka of jedhan hin ta'an. Umuriin fi suuraan dhugaa hin ta'u danda'a.
• Kennaa, daimoodii, ko'oomii, skiinii yookaan kaardii bilbilaa nama diinagdee hin beekamne irraa argachuun mala si liqimsuuf dha.
• Namni sirraa akka haadholii fi abbootii keessan irraa dhoksitu si gaafatu nama amanamaa miti.
• Suuraawwan qaama keessan hin ergin; namatti jaallattu illee. Suuraan ni copy'ama, si sodaachiisuuf ni fayyadamu.
• Chaatota taphicha yookaan appii keessaa qofa keessatti tursiisi. Namni wal-chaa'iinsa dhuunfaa yookaan viidiyoo barbaadu yoo jiraate of eegi.
• Namicha intarneetii irraa argame kophaa keetiin wal hin agarre. Dursa maatii beeksiisi.
• Yoomiyyuu eeyyamuu diduu, ugguruu fi himuu dandeessu. Si sodaachisuuf nama yaaluuf safuu qabaachuu hin qabdu.
• Wanti tokko sirrii hin fakkaanne yoo ta'e, nama guddaa nageenyaa himi. Dogoggora hin jettu.

Namni suuraakoo natti doorsisaa jira

Jalqaba: dogoggora keessan miti, rakkoo keessa hin jirtan. Dargaggoonni baayʼeen kana ni arga, ni dhaabbata.

• Hin kaffalin, homtuu dabalataa hin erginaa. Kaffaltiin baayʼee yeroo hedduu gaafii dabalataa fidee fida.
• Deebii kennuu dhaabi. Hin morman yookaan hin kadhatin.
• Sodaachisaa fi maqaa akaawuntii suuraa fuudhaa. Suuraalee ofii isaanii garuu hin suuraa fudhatin.
• Akaawunticha app keessatti ugguraa fi gabaasaa godhaa.
• Har’a nama guddaa amanamaa himaa: haadha yookaan abbaa, barsiisaa, yookaan fira isinitti amanamu.

Polisii yookaan callaa ijoollee ittiin gargaaramanittiis himuu dandeessu. Suuraalee harkaa qabdan geessaa.

Daa'ima tuuta keessa balaan irra jiraachuu danda'a

Mallattoo ijoolleen gabaa namaa yookaan tajaajila hamaa jala jiru fakkaatu:

• Sa'aa dheeraa hojjetti, halkan hojjetti, yookaan iddoo barnootaa bakka buutee hojjetti
• Namni guddaan yeroo hunda deebii ijoollee bakka bu'a, yookaan ijoolleen kophaa hin hafuu
• Sodaa fakkaata, beela'a yookaan rakkina dadhabbii cimaa qaba; madaa kan qabu ta'a garuu namni hin ibsu
• Namoota maatii isaatii miti wajjin jiraata; maatii isa waliin qunnamtiin hin jiru
• Sanadoota ofii hin qabu, yookaan maallaqa nan baasa jedha
• Namni guddaan to'ataa jira, iddoo uummataa yookaan online keessatti

Waa'ee gochuu

• Ijoolleen amma yeroon kana keessatti balaa keessa jirti yoo ta'e, lakkoofsa ariifachiisaa bilbili.
• Namoota guddaa waliin falmii hin seenin yookaan ijoollee ofiin baasuu yaalin. Kun ijoollee balaa guddaa keessa galcha.
• Wanta argitan barreessi: yoom, eessa, akkamitti ijoolleen fi namoonni guddaan akka fakkaatan.
• Callaa ijoollee yookaan polisii bilbili, yookaan gadi naanna'ii barruu gabaasa guuti.

Biyya keessan keessatti child helpline barbaadaa (Child Helpline International) ↗

Soboota 5 maatiin gabaa namaa jedhaniin abbootii fi haadholii itti himan