Tetezani ana

Pamaso poti mwana atuluke kunyumba

Wina akunena kuti atenge mwana kupita kusukulu, kuntchito kapena moyo wabwino? Chongani kaye.

• Ndalama kapena mphatso za mwanayo zingasanduke ngongole imene adzakakamizidwe kugwirira ntchito kuti ailipire.
• Ogulitsa ana nthawi zambiri amadziwika pang'ono ndi banja: mnansi, wachibale wakutali, mphunzitsi, kapena dalaala.
• Sukulu yeniyeni imakhala ndi dzina, adiresi ndi nambala ya foni imene mungayang'ane nokha.
• Ngati simungayimbire kapena kukaona, palibe adziwa ngati mwanayo wavulazidwa kapena akukakamizidwa kugwira ntchito.
• Aliyense amasunga mapepala a mwanayo amatha kumulamulira. Sungani zoyambirira nokha.
• Akakhala kutali ndi kunyumba, mwana sangathe kupempha thandizo kapena kubwerera yekha.
• Ana nthawi zambiri amalonjezedwa sukulu, kenako amakakamizidwa kugwira ntchito maola ambiri ndi malipiro ochepa kapena opanda chilichonse.
• Anthu owona mtima sazapempha kuti musunge ulendo wa mwanayo chinsinsi kapena kunama za msinkhu wa mwanayo.

Pulani ya chitetezo cha banja

• Pitani kukawona komweko poyamba, kapena pemphani munthu amene mumakhulupirira kumeneko akakawone.
• Lembani dzina lonse, adiresi ndi nambala ya foni ya munthu uja ndi malo ake. Inu nokha imbani foni kusukulu.
• Gwirizanani kuti muzayimbirana sabata iliyonse, ndi mawu achinsinsi amene mwanayo anganene akakhala pa mavuto.
• Sungani makalata enieni a mwanayo. Perekani makope okha.
• Jambulani chithunzi cholongosoka cha mwanayo asanachoke.
• Phunzitsani mwanayo kukumbukira nambala yanu ya foni, ndi nambala ya foni ya thandizo la ana.
• Musavomereze ndalama kapena ngongole chifukwa cha mwana. Mwana si ngongole.

Makalata ndi sukulu zimateteza mwana

• Lembetsani kubadwa kwa mwana aliyense. Satifiketi yobadwa imatsimikizira msinkhu wa mwana: imathandiza kuletsa ukwati wa ana ndi ntchito za ana, ndipo imathandiza mwana kupeza sukulu, chithandizo chaumoyo ndi thandizo. Funsani ku ofesi ya boma ya m’deralo kapena ku chipatala cha m’deralo.
• Sungani ana kusukulu. Funsani kusukulu kapena ku ofesi ya boma ya m’deralo za thandizo la ndalama za sukulu, monga kuchotsedwa ndalama, chakudya cha kusukulu kapena thandizo la mabanja. Mayiko ambiri ali ndi zimenezi.

📖 Masiku 7 a makolo ndi osamalira ana →
Kuwerenga pang’ono kwa tsiku ndi tsiku kwa Baibulo, ndi njira imodzi tsiku lililonse yotetezera ana.

Ukwati wa wosakwanitsa zaka 18?

• Dikirani mpaka 18. Zaka zing’ono zochepa zokhalira kusukulu zingasinthe moyo wonse.
• Funsani wachinyamatayo zimene akufuna, ali yekha komanso osamukakamiza.
• Lankhulani ndi mphunzitsi, wogwira ntchito zaumoyo, mtsogoleri wachipembedzo amene mumamukhulupirira, kapena foni yothandiza ana.
• Musavomereze ndalama, kapena kulipiridwa ngongole, chifukwa cha mwana.
• M’mayiko ambiri, lamulo limayika 18 ngati msinkhu wokwatiwa.

Kutetezeka pamasewera ndi macheza pa intaneti

Masewera ndi ma app a macheza angasangalatse. Ena aakulu amawagwiritsa ntchito kunyenga achinyamata. Dziwani zinyengo zawo:

• Anthu pa intaneti si nthawi zonse amene amanena kuti ali. Zaka ndi zithunzi zingakhale zabodza.
• Mphatso, madiamondi, makoini, ma skins kapena airtime kuchokera kwa mlendo ndi zinyengo zokukupangitsani kumva kuti muli nawo ngongole.
• Aliyense amene akukupemphani kubisa chinsinsi kwa makolo anu si wotetezeka.
• Musatumizepo konse zithunzi za thupi lanu, ngakhale kwa munthu amene mumamukonda. Zithunzi zingakopedwe ndi kugwiritsidwa ntchito kukuwopsezani.
• Sungani macheza mkati mwa masewera kapena mu app. Samalani ngati wina akufuna kucheza mwachinsinsi kapena kuyimbirana kanema.
• Musakumanepo ndi munthu wa pa intaneti nokha. Uzeni kholo kaye.
• Nthawi zonse mutha kunena ayi, kuletsa ndi kulengeza. Simuyenera kuyesetsa kukhala wochezeka ndi amene akukuwopsezani.
• Ngati china chikuwoneka cholakwika, uzeni wamkulu wodalirika. Simudzalakwa.

Wina akuwopseza ndi zithunzi zanga

Choyamba: si zolakwa zanu, ndipo simuli m’mavuto. Achinyamata ambiri amakumana ndi zimenezi, ndipo zingaimitsidwe.

• Musalipire ndipo musatumize china chilichonse chowonjezera. Kulipira nthawi zambiri kumabweretsa zofuna zambiri.
• Lekani kuyankha. Musikambe mkangano kapena kupempha.
• Tengani ma screenshot a mawu a chiopsezo ndi dzina la akaunti. Musatengepo ma screenshot a zithunzi zija.
• Mutseke (block) ndi kulipoti akauntiyo mu app.
• Uzeni wamkulu wodalirika lero: kholo, mphunzitsi kapena wachibale amene mumamukhulupirira.

Mungaperekenso lipoti kwa apolisi kapena ku mzere wothandiza ana. Bweretsani ma screenshot anu.

Mwana akhoza kukhala pangozi

Zizindikiro zakuti mwana angakhale akugulitsidwa kapena akugwiritsidwa ntchito molakwika:

• Amagwira ntchito nthawi yaitali, usiku, kapena m'malo mopita kusukulu
• Wamkulu amayankhira mwana nthawi zonse, kapena samasiya mwanayo yekha konse
• Amaoneka wamantha, wanjala kapena wotopa kwambiri, kapena ali ndi kuvulala komwe palibe ofotokoza
• Amakhala ndi anthu osati abale ndipo alibe kulumikizana ndi kwawo
• Alibe zikalata zake, kapena akunena kuti ali ndi ngongole
• Amalamuliridwa ndi wamkulu, pamaso pa anthu kapena pa intaneti

Zochita

• Ngati mwana ali pangozi pano, itanani nambala ya thandizo la mwadzidzidzi.
• Musakakane ndi akuluakuluwo kapena kuyesa kupulumutsa mwanayo nokha. Zingayike mwanayo pangozi yayikulu.
• Lembani zomwe mwaona: nthawi, pomwe panachitikira, ndi mmene mwanayo ndi akuluakuluwo amawonekera.
• Itanani ku mzere wothandiza ana kapena kwa apolisi, kapena lembani lipoti pansipa.

Pezani mzere wa thandizo la ana m'dziko lanu (Child Helpline International) ↗

Zabodza 5 zimene ogulitsa anthu amauza makolo