Çagalary goraň

Çaga öýden gitmezden öň

Kimdir biri çagany mekdebe, işe ýa-da has gowy durmuş üçin alyp gitmegi teklip edýärmi? Ilki barlaň.

• Çaga üçin berlen pul ýa-da sowgat bergä öwrüler. Soň çaga şol bergini tölär ýaly işlemäge mejbur edilip biler.
• Çagalar bilen adam söwdasy edýänler köplenç maşgalanyň az-kem tanyýan adamlarydyr: goňşy, uzak garyndaş, mugallym ýa-da dalalçy.
• Hakyky mekdebiň ady, salgysy we özüňiz barlap biljek telefon belgisi bolýar.
• Eger siz jaň edip ýa-da baryp bilmeseňiz, çaga ýaralansa ýa-da işe mejbur edilse, muny hiç kim bilmez.
• Kim çaganyň resminamalaryny saklasa, çagany dolandyrar. Asyl nusgalary özüňiz saklaň.
• Öýden uzakda bolsa, çaga kömek islär hem-de ýeke özi yzyna dolanyp bilmez.
• Çagalara köplenç mekdep wada edilýär, soň bolsa az ýa-da hiç haky berilmän, uzak sagatlar işleýärler.
• Dogruçyl adamlar hiç haçan sizden çaganyň syýahatyny gizlin saklamagy ýa-da onuň ýaşynyň üstünden ýalan aýtmagy soramaýar.

Maşgala üçin howpsuzlyk meýilnamasy

• Ilki ýerini baryp görüň, ýa-da şol ýerde ynanýan adamyňyzdan baryp görmegini haýyş ediň.
• Adamyň we ýeriň doly adyny, salgysyny we telefon belgisini alyň. Mekdebe özüňiz jaň ediň.
• Her hepdede bir jaň etmek barada ylalaşyň, we çaga howp bolanda aýdyp biljek gizlin kod sözini belirläň.
• Çaganyň asyl resminamalaryny saklaň. Diňe göçürmesini beriň.
• Çaga gitmezden öň, anyk suratyny düşüriň.
• Çaga siziň telefon belgiňizi we çaga kömek telefonynyň belgisini ýatdan öwrediň.
• Hiç haçan çaga üçin pul ýa-da karz kabul etmeň. Çaga bergi däl.

Resminamalar we mekdep çagany goraýar

• Her bir çaganyň dogluşyny hasaba aldyryň. Dogluş şahadatnamasy çaganyň ýaşyny subut edýär: bu çaga nikasyny we çaga zähmetini durdurmaga kömek edýär, hem-de çaganyň mekdep, saglyk hyzmaty we kömek almagyna ýardam edýär. Ýerli döwlet edaraňyzda ýa-da saglyk merkezinde soraň.
• Çagalary mekdepde saklaň. Mekdep çykdajylary boýunça kömek barada mekdebe ýa-da ýerli döwlet edaraňyza soraň: mysal üçin, tölegden boşadylma, mekdep nahary ýa-da maşgalalara goldaw. Köp ýurtlarda şeýle kömek bar.

📖 Eneler-atalar we hossarlar üçin 7 gün →
Her gün gysga Mukaddes Kitap okyşy we her gün çagalary goramak üçin bir ýol.

18 ýaşdan kiçi biri üçin nika?

• 18 ýaşa çenli garaşyň. Mekdepde ýene birnäçe ýyl okamak bir ömri üýtgedip biler.
• Ýaş adamy näme isleýändigini soraň, ony ýeke halda we basyşsyz ýagdaýda.
• Ynanyan bir mugallym, saglyk işgäri, din ýolbaşçysy bilen gürleşiň ýa-da çaga kömek telefonyna jaň ediň.
• Hiç haçan çaga üçin pul, ýa-da berginiň tölenmegini kabul etmeň.
• Ýurtlaryň köpüsinde kanun nikalaşmak ýaşyny 18 diýip belleýär.

Oýunlarda we çatlarda howpsuzlyk

Oýunlar we gürrüň programmalary gyzykly bolup biler. Käbir uly adamlar olary ýaşlary aldamak üçin ulanýarlar. Olaryň hilelerini biliň:

• Internetdäki adamlar hemişe özlerini aýdýan ýaly däl. Ýaşlary we suratlary galp bolup biler.
• Tanamaýan birinden sowgatlar, göwherler, teňňeler, skinler ýa-da telefon puly almak, siziň olara bergili ýaly duýmagiňyz üçin edilen hiledir.
• Sizden ene-ataňyzdan gizlin saklamagy haýyş edýän islendik adam howplydyr.
• Hiç haçan bedeniňiziň suratlaryny ibermäň, halaýan adamyňyza-da däl. Suratlar göçürilip, sizi haýbat atmak üçin ulanylyp bilner.
• Söhbetleri oýnuň ýa-da programmaň içinde saklaň. Kimdir biri hususy söhbet ýa-da wideo jaň islese, seresap boluň.
• Internetden tanyş adamy hiç haçan ýeke özüňiz bilen duşuşmaň. Ilki ene-ataňyza aýdyň.
• Siz hemişe ýok diýip bilersiňiz, bloklap we şikaýat edip bilersiňiz. Sizi gorkuzýan adama mylaýym bolmaga borçly dälsiňiz.
• Bir zat nädogry ýaly duýulsa, ygtybarly uly adama aýdyň. Siz jeza almazsyňyz.

Kimdir biri meniň suratlarym bilen haýbat atýar

Ilki bilen: bu siziň ýalňyşlygyňyz däl, siz belada däl. Köp ýaşlar muny başdan geçirýär, muny togtatmak bolýar.

• Pul tölemäň we başga hiç zat ibermäň. Tölemek diýen ýaly hemişe has köp talaplara getirýär.
• Jogap bermegi bes ediň. Jedelleşmäň we ýalbarmaň.
• Haýbatlaryň we hasap adynyň skrinşotlaryny alyň. Hiç haçan suratlaryň özleriniň skrinşotlaryny almaň.
• Programmada hasaby bloklaň we şikaýat ediň.
• Şu gün ygtybarly bir uly adama aýdyň: ene-ataňyza, mugallyma ýa-da ynanýan garyndaşyňyza.

Polisiýa ýa-da çaga kömek telefonyna-da şikaýat edip bilersiňiz. Ekran suratlaryňyzy özüňiz bilen alyň.

Çaga howp astynda bolup biler

Çaganyň adam söwdasyna düşen ýa-da peýdalanylýan bolmagynyň alamatlary:

• Uzak sagatlar işleýär, gijelerine işleýär, ýa-da mekdebe gitmegiň ýerine işleýär
• Çaga üçin hemişe bir uly adam jogap berýär, ýa-da çaga hiç wagt ýeke goýulmaýar
• Gorkýan ýaly görünýär, aç ýa-da gaty ýadaw, ýa-da düşündirilmeýän ýaralary bar
• Maşgala däl adamlar bilen ýaşaýar we öýi bilen aragatnaşygy ýok
• Öz resminamalary ýok, ýa-da puly bergidigini aýdýar
• Bir uly adam tarapyndan dolandyrylýar, jemgyýetde ýa-da onlaýn

Näme etmeli

• Çaga şu wagt howp astyndamyka, gyssagly hyzmatlar belgisine jaň ediň.
• Ulular bilen ýüzleşmäň we çagany özüňiz halas etmäge synanyşmaň. Bu çagany has-da howpa goýup biler.
• Görenleriňizi ýazyň: haçan, nirede, we çaganyň hem ulularyň nähili görünýändigi.
• Çaga kömek telefonyna ýa-da polisiýa jaň ediň, ýa-da aşakda hasabat ýazyň.

Ýurdyňyzda çaga üçin kömek telefonyny tapyň (Child Helpline International) ↗

Adam söwdagärleriniň ene-atalara aýdýan 5 ýalan sözi