Hlayisa vana

Ema emahlweni ka n’wana a famba ekhaya

Mun’we u vulavula ku teka n’wana hi xikolo, ntirho kumbe vutomi lebyinene? Sungula u kambela.

• Mali kumbe tinyiko ta n’wana swi nga va nkhwama lowu n’wana a ta sindzisiwa ku wu huhutela hi ntirho.
• Vatoloki va vana hakanyingi va tiviwa katsongo hi ndyangu: muakelani, xaka ra le kule, titichara kumbe mubixopa.
• Xikolo xa xiviri xi na vito, adiresi ni nomboro ya foni leyi u nga yi kambelaka hi wena.
• Loko u nga swi koti ku vitana kumbe ku endzela, a ku na munhu la nga ta tiva loko n’wana a vavisekile kumbe a endliwa leswaku a tirha.
• Loyi a nyiketiweke maphepha ya n’wana a nga lawula n’wana. Hlayisa maphepha ya magoza hi wexe.
• Ekuhundziseni ekule ni le kaya, n’wana a nga ka a nga kumi mpfuno kumbe a sungula ku vuya a ri yexe.
• Vana hakanyingi va tshembisiwa xikolo, kutani va endliwa leswaku va tirha tiawara to leha va hakeriwa katsongo kumbe va nga hakeriwa.
• Vanhu va ntiyiso a va ku kombeli ku hlayisa ku famba ka n’wana xihundla kumbe ku hembela hi malembe ya n’wana.

Pulani ya vuhlayiseki bya ndyangu

• Endzela ndhawu ku sungula, kumbe kombela munhu loyi u n’wi tshembaka kona ku yi endzela.
• Kuma vito ra wona hinkwaro, adirese ni nomboro ya foni ya munhu ni ndhawu. Vala xikolo hi wexe.
• Pfumelelana hi ku vula ni ku chelana vhiki ni vhiki, ni rito ra xihundla leri n’wana a nga ri vula loko a ri ekhombyeni.
• Hlayisa maphepha ya n’wana ya masungulo. Nyika makopi ntsena.
• Tekani foto yo hlakala ya n’wana a nga si famba.
• Dyondzisa n’wana nomboro ya foni ya wena hi nhlololoko, ni nomboro ya layini ya ku pfuna va vana.
• U nga amukeli mali kumbe mboleko hikwalaho ka n’wana. N’wana a hi xikweleti.

Maphepha ni xikolo swi sirhelela n’wana

• Rejistara ku velekiwa ka n’wana un’wana ni un’wana. Satifikheti ya ku velekiwa yi kombisa malembe ya n’wana: yi pfuna ku yimisa vukati bya vana ni ntirho wa vana, naswona yi pfuna n’wana ku kuma xikolo, vuhlameleri bya rihanyo ni mpfuneto. Vutisa ehofisini ya mfumo wa lekuhlaleni kumbe eka xikhongelo xa rihanyo.
• Hlayisa vana exikolweni. Vutisa xikolo kumbe hofisi ya mfumo wa lekuhlaleni hi mpfuneto wa swikoxo swa xikolo, tanihi ku hulisiwa ka tifizi, swakudya swa exikolweni kumbe mpfuno wa mindyangu. Tiko to tala ti na wona.

📖 Masiku ya 7 ya vatswari ni varindzi →
Ku hlaya ka Bibele ka siku ni siku ka nkombo, ku na ndlela yin’we ya siku rin’wana na rin’wana yo sirhelela vana.

Vuxaka bya vukati bya loyi a nga ehansi ka 18?

• Rindzani ku fikela 18. Mavhiki mambirhi loko ku ri malembe mambirhi ya xikolo ma nga cinca vutomi hinkwabyo.
• Vutisani jaha kumbe ntsongo leswi a swi lavaka, a ri roxe naswona ku nga ri na ku n’wi sindzisa.
• Burisanani ni mudyondzisi, n’anga wa rihanyu, kumbe muhaxi wa ripfumelo loyi mi n’wi tshembaka, kumbe layini ya vana.
• U nga amukeli mali, kumbe ku holelwa xikweleti, hikwalaho ka n’wana.
• Ematikweni yo tala, nawu wu veka malembe ya 18 tanihi malembe ya vukati.

Vuhlayiseki emigangeni ya mitlhontlho ni eka matsalwa

Midlalovo na tichat-apps swi nga tsakisa. Van’wana lavakulu va swi tirhisa ku kanganyisa vantshwa. Tivonelela vukanganyisi byavo:

• Vanhu va le-inthanete a hi minkarhi hinkwayo va nga vona va tikombaka hi swona. Minyaka ni swifaniso swi nga va swa mavunwa.
• Tinyiko, dayimondi, tikhoyini, swikhinwana swa mutshami kumbe khirediti ya foni exikarhi ka muntshwa i vukanganyisi byo endla u titwa onge u va kolota.
• Munhu un’wana ni un’wana la ku kombelaka ku tumbeta nchumu eka vatswari a nga tirheki hi ku hlayisa.
• U nga tshuki u rhumela swifaniso swa miri wa wena, ni le ka loyi u n’wi rhandzaka. Swifaniso swi nga kandziyisiwa kutani swi tirhisiwa ku ku chavisela.
• Hlayisa mintsombano ya wena endzeni ka mutlangu kumbe app. xiya loko munhu a lava nxaxamelo wa le xihundleni kumbe videyo-kholi.
• U nga hlangani ni munhu wa le-inthanete u ri u ri wexe. Byela mutswari ku sungula.
• U nga tlhela u vula e-e, u thivela u tlhela u vika. A wu boheki ku tsakisa munhu la ku chavisaka.
• Loko nchumu wu titwa wu hoxile, byela munhu lonkulu la hlayisekeke. A wu nge khomiwi hi nandzu.

Munhu wa xitshunxha hi tifoto ta mina

Sungula: a hi rifuwo ra wena, naswona a wu le khombyeni. Vantshwa vo tala va hlangana na leswi, naswona swi nga yimisiwa.

• U nga hakeli naswona u nga rhumeli nchumu wun’wana. Ku hakela hakanyingi ku endla leswaku va kombela swo tala.
• Yima ku hlamula. U nga vulavuli u holovisa kumbe u kombela.
• Techa swikandziyisomarito swa swihoxo ni vito ra akhawunti. U nga teci swikandziyisomarito swa swifaniso swona.
• Block-a u tlhela u vika akhawunti eka app.
• Byela munhu lonene namuntlha: mutswari, mudyondzisi kumbe munhu wa le ndyangwini loyi u n’wi tshembaka.

U nga tlhela u byela maphorisa kumbe layini ya n’wana. Tisa swikrinixoti swa wena.

N’wana a nga ha va a le khombyeni

Swikomba leswi nga kombisa leswaku n’wana a nga va a rhumeriwile kumbe a tirhisiwile khumezo:

• U tirha tiawara to leha, vusiku, kumbe ematshan’weni yo ya exikolweni
• Lonkulu minkarhi hinkwayo i yena a hlamulaka eka n’wana, kumbe a nga tshiki n’wana a tshama a ri yexe
• U vonaka a chava, a karhele ngopfu kumbe a ri na ndlala, kumbe a ri na mavabyi/ku vaviseka loku ku nga hlamuseriwiki
• U tshama ni vanhu lava nga riki ndyangu naswona a nga na vuxokoxoko bya le kaya
• A nga ri na maphepha ya yena, kumbe u vula leswaku u ni xikweleti
• U lawuriwa hi lonkulu, ematilweni ya vaaki kumbe le inthaneteni

Ndzi endla yini

• Loko n’wana a ri ekhombyeni sweswi, vitana nomu wa mpfuno wa xihatla.
• U nga yangisani ni vanhu lavakulu kumbe u ringeta ku ntshunxa n’wana hi wexe. Swi nga veka n’wana ekhombyeni lerikulu.
• Tsala leswi u swi voneke: nkarhi, laha, ni ndlela leyi n’wana ni vanhu lavakulu va vonakaka ha yona.
• Vitana layini ya n’wana kumbe maphorisa, kumbe tsala xiviko ehansi.

Kuma layini ya ku pfuna vana etikweni ra wena (Child Helpline International) ↗

Mavunwa ya 5 lawa varhumeri va vanhu va byelaka vatswari