Балаларны саклагыз

Бала өйдән чыгар алдыннан

Кемдер баланы мәктәпкә, эшкә яки яхшырак тормышка алып китәргә тәкъдим итәме? Башта тикшерегез.

• Бала өчен акча яки бүләк соңрак бурычка әйләнергә мөмкин; баланы шул бурычны эшләп түләргә мәҗбүр итәләр.
• Баланы сату белән шөгыльләнүчеләрне гаилә аз гына булса да белә: күрше, ерак туган, укытучы яки арадашчы.
• Чын мәктәпнең исеме, адресы һәм үзегез тикшерә ала торган телефоны була.
• Әгәр сез шалтырата да, бара да алмасагыз, балага зыян салсалар яки эшләтсәләр, моны беркем белмәс.
• Кем бала кәгазьләрен тота — шул баланы контрольдә тота. Төп документларны үзегездә калдырыгыз.
• Өйдән еракта бала ярдәм сорый алмый, үзе генә кире кайта да алмый.
• Балаларга еш кына мәктәп вәгъдә итәләр, аннары озак сәгатьләр аз яисә бөтенләй түләмичә эшләтәләр.
• Намуслы кеше беркайчан да баланың сәфәрен яшерергә яки аның яшен ялганларга сорамый.

Гаилә иминлек планы

• Башта шул урынга барыгыз, яки шунда ышанган кешегездән барып тикшерүен сорагыз.
• Кешенең һәм урынның тулы исеме, адресы һәм телефон номерын аласыз. Мәктәпкә үзегез шалтыратыгыз.
• Һәр атна сөйләшү турында килешегез, һәм бала бәлагә төшсә әйтә ала торган яшерен код сүзе булсын.
• Баланың төп кәгазьләрен үзегездә тотыгыз. Нөсхәләрен генә бирегез.
• Бала китәр алдыннан аны ачык итеп фотога төшерегез.
• Балага сезнең телефон номерын һәм балалар өчен ярдәм телефоны номерын яттан өйрәтегез.
• Беркайчан да бала өчен акча яки бурыч алмаңыз. Бала — бурыч түгел.

Кәгазьләр һәм мәктәп баланы саклый

• Һәр баланың тууын теркәгез. Туу таныклыгы баланың яшен раслый: ул бала өйләнү-кыз чыгып куюын һәм бала хезмәтен туктатырга ярдәм итә, һәм балага мәктәп, сәламәтлек ярдәме һәм башка ярдәм алырга ярдәм итә. Җирле хакимияттә яки сәламәтлек үзәгендә сорагыз.
• Балаларны мәктәптә тотыгыз. Мәктәптә яки җирле хакимияттә мәктәп чыгымнарына ярдәм турында сорагыз: түләүдән азат итү, мәктәп ашлары яки гаиләләргә ярдәм кебек. Күп илләрдә бар.

📖 Ата-аналар һәм опекуннар өчен 7 көн →
Һәр көнгә кыска Изге Язма укуы һәм балаларны саклауның бер юлы.

18 яшьтән кечерәккә никахмы?

• 18 яшькә кадәр көтегез. Тагын берничә ел уку бөтен гомерне үзгәртә ала.
• Яшь кешедән алар нәрсә тели икәнен сорагыз, аерым һәм басымсыз.
• Укытучы, медик, ышанган дин җитәкчесе яки балалар өчен ярдәм телефоны белән сөйләшегез.
• Беркайчан да бала өчен акча яки бурыч түләвен кабул итмәгез.
• Күпчелек илләрдә, закон никах яше итеп 18 не куя.

Уеннарда һәм чатларда иминлек

Уеннар һәм чат кушымталары күңелле булырга мөмкин. Кайбер өлкәннәр аларны яшьләрне алдау өчен куллана. Аларның алымнарын белегез:

• Интернеттагы кешеләр һәрвакыт үзен әйткәнчә түгел. Яшьләр һәм фотолар ялган булырга мөмкин.
• Билгесез кешедән бүләк, бриллиант, тәңкә, скин яки телефон балансы — сезне бурычлы итеп тойдыру хәйләсе.
• Сездән ата-анагыздан яшерергә сораган кеше — куркыныч.
• Беркайчан да тән фотоларын җибәрмәгез, хәтта ошаган кешегезгә дә. Фотолар күчерелеп, сезне куркыту өчен кулланыла ала.
• Чатларны уен яки кушымта эчендә генә тотыгыз. Кемдер шәхси чатка яки видеоэлемтәгә чакырса, сак булыгыз.
• Интернеттан таныш кеше белән берүзегез очрашмагыз. Башта ата-анага әйтегез.
• Һәрвакыт юк дип әйтә, блокларга һәм хәбәр итәргә мөмкин. Сезне куркыткан кешегә әдәпле булырга тиеш түгелсез.
• Нәрсәдер дөрес түгел кебек тоелса, ышанычлы өлкән кешегә әйтегез. Сезне гаепләмиячәкләр.

Кемдер минем фотолар белән яный

Иң беренче: бу сезнең гаеп түгел, һәм сез бәладә түгел. Мондый хәл күп яшьләргә очрый, моны туктатып була.

• Түләмәгез һәм бүтән берни җибәрмәгез. Түләсәгез, гадәттә тагын да күбрәк таләп итәләр.
• Җавап бирүне туктатыгыз. Бәхәсләшмәгез, ялвармагыз.
• Яный торган хәбәрләрнең һәм аккаунт исеменең скриншотларын алыгыз. Фотоларның үзләрен беркайчан да скриншотка алмагыез.
• Кушымтада аккаунтны томалагыз һәм шикаять итегез.
• Бүген үк ышанычлы өлкән кешегә әйтегез: әти-әни, укытучы яисә ышанган туганыгыз.

Сез моны полициягә яки балаларга ярдәм телефонына да хәбәр итә аласыз. Скриншотларыгызны алып барыгыз.

Бала куркынычта булырга мөмкин

Бала кеше сату корбаны яки файдаланылуы мөмкин билгеләр:

• Озак сәгатьләр эшли, төнлә эшли, яки мәктәп урынына эшкә йөри
• Һәрвакыт бала өчен өлкән кеше җавап бирә, яки баланы берүзен калдырмый
• Куркынган, ач, бик арый кебек, яки аңлатылмаган җәрәхәтләре бар
• Гаиләсе булмаган кешеләр белән яши, өе белән элемтәсе юк
• Үз документлары юк, яки акча бурычым бар ди
• Җәмәгатьтә яисә онлайнда өлкән кеше аны контрольдә тота

Нишләргә

• Бала хәзер үк куркынычта булса, ашыгыч ярдәм номерына шалтыратыгыз.
• Өлкәннәр белән каршылыкка кермәгез һәм баланы үзегез коткарырга тырышмагыз. Бу баланы тагын да зур куркынычка куя ала.
• Күргәннәрегезне язып куегыз: кайчан, кайда, һәм бала белән өлкәннәр ничек күренә.
• Балаларга ярдәм телефонына яки полициягә шалтыратыгыз, яки түбәндә гариза языгыз.

Илдәге бала ышаныч телефонын табу (Child Helpline International) ↗

Ата-аналарга сатучылар әйтә торган 5 ялган